Ceza hukukunda failin, suçu işledikten sonra gösterdiği pişmanlık ve bunun somut sonuçları, bazı suç tiplerinde cezanın kaldırılmasına veya önemli ölçüde indirilmesine yol açabilmektedir. Bu kuruma etkin pişmanlık denilmektedir. Bu yazıda etkin pişmanlığın hukuki niteliği, uygulandığı suç tipleri ve aranan ortak şartlar, 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu (TCK) hükümleri ile güncel Yargıtay içtihadı ve doktrindeki görüşler ışığında başlıklar hâlinde ele alınmaktadır.
Etkin Pişmanlık Nedir?
Etkin pişmanlık, failin suçu tamamladıktan sonra kendiliğinden pişmanlık göstererek suçun neden olduğu zararı gidermesi, mağduru güvenli bir şekilde serbest bırakması veya yetkili makamlara suçun ortaya çıkarılmasında yardımcı olması hâlinde, hakkında cezaya hükmolunmamasını ya da verilecek cezada belirli oranlarda indirim yapılmasını sağlayan bir ceza hukuku kurumudur. Önemle belirtmek gerekir ki, TCK’da etkin pişmanlığa ilişkin genel bir hüküm bulunmamaktadır; kurum, yalnızca kanunda açıkça sayılan suç tipleri bakımından ve o suça özgü şart ve oranlarla düzenlenmiştir. Bu nedenle etkin pişmanlık hükümleri, açık düzenleme bulunmayan bir suça kıyas yoluyla uygulanamaz.
Etkin Pişmanlığın Hukuki Niteliği
Doktrinde etkin pişmanlığın hukuki niteliği tartışmalı bir konudur. Sakarya Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi’nde yayımlanan bir çalışmada da vurgulandığı üzere, etkin pişmanlık kimi suçlarda cezayı tamamen ortadan kaldıran şahsi cezasızlık sebebi, kimi suçlarda ise yalnızca cezada indirim yapılmasını sağlayan şahsi sebep niteliğindedir (Sümer, A. E., “Türk Ceza Hukukunda Etkin Pişmanlık”, Sakarya Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 11, S. 2, 2023). Her iki hâlde de etkin pişmanlık, işlenen fiilin suç olma niteliğini ortadan kaldırmaz; yalnızca failin cezalandırılıp cezalandırılmayacağını veya cezanın miktarını etkiler. Ayrıca etkin pişmanlık kişiye özgü bir kurum olduğundan, iştirak hâlinde işlenen suçlarda yalnızca pişmanlık gösteren fail, azmettiren veya yardım eden kişi bu hükümlerden yararlanabilir.
Etkin Pişmanlık Hangi Suçlarda Uygulanır?
TCK’da etkin pişmanlığa yer verilen başlıca suç tipleri şunlardır:
- Malvarlığına karşı suçlar (TCK m. 168): Hırsızlık, mala zarar verme, güveni kötüye kullanma, dolandırıcılık, hileli ve taksirli iflas suçları tamamlandıktan sonra mağdurun zararının aynen geri verme veya tazmin suretiyle giderilmesi hâlinde ceza indirilir; yağma suçunda indirim oranı ayrıca düzenlenmiştir. Karşılıksız yararlanma suçunda ise soruşturma tamamlanmadan önce zararın tamamen tazmini hâlinde kamu davası dahi açılmaz (TCK m. 168/5).
- Banka veya kredi kartının kötüye kullanılması (TCK m. 245): Bu suçla ilgili olarak malvarlığına karşı suçlara ilişkin etkin pişmanlık hükümleri uygulanır.
- Zimmet (TCK m. 248): Soruşturma başlamadan önce zimmete geçirilen malın iadesi veya zararın tazmini hâlinde cezanın üçte ikisi, kovuşturma başlamadan önce gönüllü iade hâlinde ise yarısı indirilir.
- Rüşvet (TCK m. 254): Rüşvet alan, veren veya bu suça iştirak eden kişinin, durum resmî makamlarca öğrenilmeden önce pişmanlık duyarak yetkili makamları haberdar etmesi hâlinde cezaya hükmolunmaz.
- Kişiyi hürriyetinden yoksun kılma (TCK m. 110): Failin, soruşturma başlamadan önce mağduru kendiliğinden ve zarar vermeksizin güvenli bir yerde serbest bırakması hâlinde cezanın üçte ikisine kadarı indirilir.
- Suç işlemek amacıyla örgüt kurma (TCK m. 221): Örgütün soruşturma başlamadan önce dağıtılması, örgüt üyesinin gönüllü olarak örgütten ayrılması veya yakalanan üyenin örgütün dağılmasına elverişli bilgi vermesi hâllerinde cezaya hükmolunmaz.
- Uyuşturucu veya uyarıcı madde imal ve ticareti (TCK m. 192): Suç ortaklarının ve madde saklanan yerlerin resmî makamlara haber verilmesi hâlinde cezaya hükmolunmaz; kullanmak için madde bulunduran kişi bakımından da benzer bir düzenleme mevcuttur. Konuyla ilgili detaylara ilgili kanun maddesi uyarınca incelenmesi gerekir.
- Parada sahtecilik (TCK m. 201), organ ve doku ticareti (TCK m. 93), iftira (TCK m. 269), yalan tanıklık (TCK m. 274) ve tutuklu/hükümlünün kaçması (TCK m. 293) suçlarında da kanunda öngörülen şartlarla etkin pişmanlık hükümleri uygulama alanı bulmaktadır.
Etkin Pişmanlığın Ortak Şartları Nelerdir?
Suça göre farklılık gösterse de, etkin pişmanlık hükümlerinin uygulanabilmesi için genel olarak şu unsurların birlikte gerçekleşmesi aranır:
- Gönüllülük: Failin pişmanlığı, dış bir baskı olmaksızın kendi iradesiyle göstermesi gerekir.
- Zamanlama: Pişmanlığın soruşturma veya kovuşturma başlamadan önce mi, yoksa bu aşamalardan sonra mı gösterildiği, uygulanacak indirim oranını doğrudan etkiler; genel eğilim, pişmanlığın ne kadar erken gösterilirse indirim oranının o kadar yüksek olmasıdır.
- Zararın giderilmesi: Malvarlığına karşı suçlarda olduğu gibi birçok suç tipinde, mağdurun zararının tamamen giderilmesi aranır. Yargıtay Ceza Genel Kurulu’nun 27.09.2023 tarihli, 2023/314 Esas ve 2023/480 Karar sayılı kararında da belirtildiği üzere, kısmi iade veya tazmin hâlinde etkin pişmanlık hükümlerinden yararlanılabilmesi için ayrıca mağdurun bu kısmi ödemeye rıza göstermesi gerekmekte olup, mağdurun rıza göstermemesi hâlinde fail etkin pişmanlık hükümlerinden yararlanamayacaktır.
Etkin Pişmanlık Her Suçta Uygulanabilir mi?
Hayır. Yukarıda da belirtildiği üzere TCK’da genel bir etkin pişmanlık hükmü bulunmadığından, bu kurum yalnızca kanunda açıkça düzenlenen suçlar bakımından uygulanabilir. Örneğin kasten yaralama, tehdit veya hakaret gibi suçlarda etkin pişmanlık hükümleri değil, bu suçlara özgü diğer kurumlar (uzlaştırma gibi) devreye girmektedir. Nitekim CMK m. 253 uyarınca uzlaştırma kapsamındaki suçlarla etkin pişmanlık hükümlerine yer verilen suçlar arasındaki ilişki de zaman içinde kanun değişiklikleriyle yeniden düzenlenmiş; örneğin hırsızlık ve dolandırıcılık suçları hem etkin pişmanlık hem de uzlaştırma kapsamına alınmıştır.
Sonuç
Etkin pişmanlık, ceza hukukunda failin suç sonrası göstereceği somut ve gönüllü davranışları ödüllendiren, ancak yalnızca kanunda açıkça öngörülen suç tipleriyle sınırlı olarak uygulama alanı bulan istisnai bir kurumdur. Hangi suçta, hangi şartlarla ve hangi oranda uygulanacağı, her somut olayda ilgili madde metni ve güncel Yargıtay içtihadı esas alınarak ayrıca değerlendirilmesi gereken teknik bir meseledir.
Kaynakça
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu, m. 93, 110, 168, 169, 192, 201, 221, 245, 248, 254, 269, 274, 293.
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu, m. 253.
- Yargıtay Ceza Genel Kurulu, E. 2023/314, K. 2023/480, T. 27.09.2023.
- SÜMER, Arif Emre: “Türk Ceza Hukukunda Etkin Pişmanlık”, Sakarya Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 11, S. 2, 2023.
Basit yaralama suçuna ilişkin detaylı bilgi için:
Ceza hukukuna ilişkin diğer yazılarımızı okumak için buraya tıklayabilirsiniz.
İlgili bir yazı olan “Uzlaştırma Nedir? Uzlaştırma Kapsamındaki Suçlar Nelerdir?” yazısını buraya tıklayarak okuyabilirsiniz.
Avukat Onur AKÇINAR – Kırklareli
Telefon: 0543 392 10 59
Avukat İrem KURBAN AKÇINAR – Kırklareli
Bir yanıt yazın