Ceza yargılamasında soruşturma veya kovuşturma sürecinin her aşamasında karşımıza çıkabilen “uzlaştırma” kurumu, belirli suç tiplerinde şüpheli/sanık ile mağdur veya suçtan zarar görenin bir uzlaştırmacı aracılığıyla anlaşmasını ve uyuşmazlığın yargılama dışında çözülmesini amaçlayan bir ceza muhakemesi kurumudur. Bu yazıda uzlaştırmanın hukuki dayanağı, uzlaştırma kapsamındaki suçlar ve sürecin nasıl işlediği 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK) hükümleri çerçevesinde ele alınmaktadır.
Uzlaştırma Nedir?
Uzlaştırma, CMK madde 253 ve devamı maddelerinde düzenlenen; kanunda sayılan belirli suçlar bakımından, şüpheli ile mağdur veya suçtan zarar görenin, bağımsız bir uzlaştırmacı aracılığıyla bir araya getirilerek uyuşmazlığı sulh yoluyla sona erdirmelerine imkân tanıyan bir usul kurumudur. Uzlaştırma; klasik ceza yargılamasından farklı olarak “onarıcı adalet” anlayışına dayanır, tarafların iradesine bağlıdır ve devletin ceza vermesi yerine mağdurun zararının giderilmesini ön plana çıkarır.
Uzlaştırma Kapsamındaki Suçlar Nelerdir?
CMK madde 253/1 uyarınca uzlaştırma girişiminde bulunulacak suçlar iki başlıkta toplanabilir:
1. Soruşturulması ve Kovuşturulması Şikâyete Bağlı Suçlar
Şikâyete tabi olan tüm suçlar, kural olarak uzlaştırma kapsamındadır.
2. Şikâyete Bağlı Olup Olmadığına Bakılmaksızın Kanunda Sayılan Suçlar
Türk Ceza Kanunu’nda yer alan aşağıdaki suçlar, şikâyete tabi olup olmadığına bakılmaksızın uzlaştırma kapsamındadır:
- Kasten yaralama (üçüncü fıkra hariç – TCK m. 86; m. 88)
- Taksirle yaralama (TCK m. 89)
- Tehdit (TCK m. 106/1)
- Konut dokunulmazlığının ihlali (TCK m. 116)
- İş ve çalışma hürriyetinin ihlali (TCK m. 117/1, m. 119/1-c)
- Hırsızlık (TCK m. 141)
- Güveni kötüye kullanma (üçüncü fıkra hariç – TCK m. 155)
- Dolandırıcılık (TCK m. 157)
- Suç eşyasının satın alınması veya kabul edilmesi (TCK m. 165)
- Çocuğun kaçırılması ve alıkonulması (TCK m. 234)
- Ticari sır, bankacılık sırrı veya müşteri sırrı niteliğindeki bilgi/belgelerin açıklanması (dördüncü fıkra hariç – TCK m. 239)
Ayrıca mağdurun gerçek veya özel hukuk tüzel kişisi olması koşuluyla, suça sürüklenen çocuklar bakımından üst sınırı üç yılı geçmeyen hapis veya adli para cezasını gerektiren suçlar da uzlaştırma kapsamına alınmıştır (CMK m. 253/1-c).
Uzlaştırma Kapsamı Dışında Kalan Suçlar
CMK madde 253/3 uyarınca, şikâyete bağlı olsa dahi bazı suçlarda uzlaştırma yoluna gidilemez:
- Cinsel dokunulmazlığa karşı suçlar
- Israrlı takip suçu (TCK m. 123/A)
- Hakaret suçu (TCK m. 125)
Öte yandan, uzlaştırma kapsamına giren bir suçun, kapsam dışında kalan başka bir suçla birlikte aynı mağdura karşı işlenmesi hâlinde de kural olarak uzlaşma hükümleri uygulanmaz.
Uzlaştırma Süreci Nasıl İşler?
Uzlaştırma süreci, suçun ortaya çıktığı aşamaya göre iki farklı şekilde işletilebilir:
Soruşturma Aşamasında Uzlaştırma
Soruşturma konusu suçun uzlaşmaya tabi olması ve kamu davası açılması için yeterli şüphenin bulunması hâlinde dosya, Cumhuriyet başsavcılığı bünyesindeki uzlaştırma bürosuna gönderilir. Büro tarafından görevlendirilen uzlaştırmacı, şüpheli ile mağdur veya suçtan zarar görene uzlaşma teklifinde bulunur. Taraflardan biri, teklif kendisine ulaştıktan itibaren yedi gün içinde cevap vermezse teklifi reddetmiş sayılır (CMK m. 253/4).
Kovuşturma Aşamasında Uzlaştırma
Kamu davası açıldıktan sonra, kovuşturma konusu suçun uzlaşma kapsamında olduğunun anlaşılması hâlinde dosya, aynı usul ve esaslara göre işlem yapılmak üzere uzlaştırma bürosuna gönderilir (CMK m. 254).
Uzlaşmanın Sonuçları Nelerdir?
Uzlaşmanın sağlanması hâlinde ortaya çıkabilecek sonuçlar şunlardır:
- Şüphelinin edimini def’aten (tek seferde) yerine getirmesi hâlinde, soruşturma aşamasında kovuşturmaya yer olmadığı kararı, kovuşturma aşamasında ise davanın düşmesi kararı verilir.
- Edimin ileri tarihte, taksitle veya süreklilik arz eder şekilde yerine getirilmesinin kararlaştırılması hâlinde, soruşturma aşamasında kamu davasının açılmasının ertelenmesi, kovuşturma aşamasında ise durma kararı verilir.
- Uzlaşmanın sağlanması hâlinde, uzlaşma anında öngörülemeyen zararlar hariç olmak üzere, aynı suç nedeniyle ayrıca tazminat davası açılamaz.
- Şüphelinin/sanığın edimini yerine getirmemesi hâlinde, uzlaşma raporu veya belgesi İcra ve İflas Kanunu m. 38 anlamında ilam niteliğinde belge sayılır.
Yargıtay Uygulamasında Uzlaştırma
Yargıtay içtihatlarında uzlaştırmaya ilişkin usul hükümlerinin kamu düzenine ilişkin olduğu ve yargılamanın her aşamasında resen gözetilmesi gerektiği istikrarlı biçimde vurgulanmaktadır. Örneğin Yargıtay 4. Ceza Dairesi’nin 19.04.2018 tarihli, 2018/2969 Esas ve 2018/7932 Karar sayılı kararında, uzlaştırma usulüne uyulmaksızın dava açılması veya suçun uzlaştırma kapsamında olduğunun ilk defa duruşmada anlaşılması hâlinde dahi uzlaştırma hükümlerinin uygulanması gerektiği belirtilmiştir. Uygulamada uzlaştırma bürosunca yapılan tebligatların usulüne uygun olmaması veya tarafların gerçek iradesinin tam olarak tespit edilememesi gibi usul hataları, kararların bozulmasına konu olabilmektedir.
Sonuç
Uzlaştırma, kanunda sayılan suçlar bakımından tarafların uyuşmazlığı yargılama dışında, hızlı ve onarıcı bir şekilde çözmesine imkân tanıyan önemli bir ceza muhakemesi kurumudur. Ancak hangi suçların uzlaştırma kapsamında olduğu, uzlaşma teklifinin usulüne uygun yapılıp yapılmadığı ve uzlaşmanın hukuki sonuçları somut olaya göre değerlendirilmesi gereken teknik konulardır. Sürecin usulüne uygun yürütülmesi, tarafların haklarının korunması açısından önem taşımaktadır.
Basit yaralama suçuna ilişkin detaylı bilgi için:
Ceza hukukuna ilişkin diğer yazılarımızı okumak için buraya tıklayabilirsiniz.
İlgili bir yazı olan Uyuşturucu ve Uyarıcı Madde Ticareti Hakkında Yargıtay Kararı – Ceza Genel Kurulu, E. 2020/475 K. 2022/608 yazısını buraya tıklayarak okuyabilirsiniz.
Avukat Onur AKÇINAR – Kırklareli
Telefon: 0543 392 10 59
Avukat İrem KURBAN AKÇINAR – Kırklareli
Bir yanıt yazın