Bir taşınmaz kamulaştırıldıktan sonra idare, bu taşınmazı her zaman kamulaştırma amacına uygun şekilde kullanmayabilir; bazen taşınmaz yıllarca hiçbir işleme tabi tutulmadan olduğu gibi bırakılır. 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu, bu durumda eski malike, belirli şartlarla taşınmazını geri alma hakkı tanımıştır. Bu yazıda, geri alma hakkının doğması için gereken şartları, hak düşürücü süreleri ve Yargıtay 5. Hukuk Dairesi’nin bu konudaki yerleşik içtihadını ele alıyoruz.
Geri Alma Hakkının Şartları (m.23)
2942 sayılı Kanunun 23. maddesine göre, kamulaştırma bedelinin kesinleşmesi tarihinden itibaren beş yıl içinde, kamulaştırmayı yapan idarece (veya devir/tahsis yapılan idarece) kamulaştırma ve devir amacına uygun hiçbir işlem veya tesisat yapılmaz ya da taşınmaz kamu yararına yönelik bir ihtiyaca tahsis edilmeyerek olduğu gibi bırakılırsa, mal sahibi veya mirasçıları, kamulaştırma bedelini aldıkları günden itibaren işleyecek kanuni faiziyle birlikte geri ödeyerek taşınmazlarını geri alabilirler. Bu hak, hem bireysel mülkiyet güvencesinin hem de kamulaştırmanın istismar edilmemesi ilkesinin bir yansımasıdır: idare, bir taşınmazı kamulaştırıp beş yıl boyunca hiçbir kamusal amaca hizmet ettirmeden elinde tutamaz.
Bir Yıllık Hak Düşürücü Süre
Kanunun aynı maddesinin ikinci fıkrası, geri alma hakkının doğmasından itibaren bir yıl içinde kullanılmaması hâlinde bu hakkın düşeceğini düzenler. Yargıtay 5. Hukuk Dairesi’nin 04.05.2017 tarihli, 2017/2018 Esas ve 2017/12590 Karar sayılı kararında bu iki süre (beş yıllık bekleme süresi ve doğumdan itibaren bir yıllık kullanma süresi) açıkça vurgulanmış; ayrıca aynı amacın gerçekleşmesi için birden fazla taşınmaz birlikte kamulaştırılmışsa, bu taşınmazların durumunun bir bütün oluşturduğunun kabul edileceği ve geri alma hakkının doğumunun taşınmazların tümüne göre belirleneceği hatırlatılmıştır. Somut olayda, üniversite kampüs alanı için birlikte kamulaştırılan parsellerden birinin başka bir idareye tahsisen devredilmiş olması nedeniyle beş yıllık sürenin henüz dolmadığı kabul edilmiş ve geri alma talebi reddedilmiştir. (Yargıtay 5. Hukuk Dairesi, E. 2017/2018, K. 2017/12590, T. 04.05.2017)
Amaca Uygun İşlem Yapılıp Yapılmadığının Değerlendirilmesi
Uygulamada en çok tartışılan nokta, idarenin taşınmaz üzerinde yaptığı işlemlerin “kamulaştırma amacına uygun” sayılıp sayılmayacağıdır. Yargıtay içtihadında, taşınmazın bulunduğu yerde imar uygulaması yapılarak park veya yol olarak düzenlenmesi gibi işlemler, kamu amacına uygun bir işlem olarak kabul edilmekte ve bu durumda geri alma talebi reddedilmektedir. Keza, aynı kamulaştırma kapsamındaki taşınmazların bir kısmında (örneğin toplu konut projesinin bir bölümünde) amaca uygun tesis yapılmış olması, diğer parsellerdeki geri alma talebini de -taşınmazların bütün olarak değerlendirilmesi ilkesi gereği- engelleyebilmektedir. Bu nedenle geri alma davası açmadan önce, kamulaştırılan tüm parsellerin beş yıllık süre içindeki fiilî durumunun bütüncül olarak incelenmesi gerekir.
Geri Alma Hakkının Kullanılamayacağı Haller
2942 sayılı Kanunun 23. maddesinin son fıkrası, özel kanunlarda bu maddenin uygulanmayacağına ilişkin hükümlerin saklı olduğunu; 1164 sayılı Arsa Ofisi Kanununa dayanan kamulaştırmalar ile Kanunun 3. maddesinin ikinci fıkrasında belirtilen (büyük enerji ve sulama projeleri, iskân projeleri, ormanların yetiştirilmesi, kıyıların korunması, turizm amaçlı kamulaştırmalar gibi) hâllerde bu madde hükmünün uygulanmayacağını öngörür. Ayrıca kanunda öngörülen beş yıllık ve bir yıllık süreler geçtikten sonra eski malik veya mirasçıları tarafından idareden herhangi bir hak, bedel veya tazminat talep edilemez ve dava açılamaz; bu nedenle geri alma hakkının süresinde ve doğru gerekçeyle kullanılması büyük önem taşır.
Kaynakça
- 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu, m. 22, 23.
- 1164 sayılı Arsa Ofisi Kanunu.
- Yargıtay 5. Hukuk Dairesi, E. 2017/2018, K. 2017/12590, T. 04.05.2017 (Yargı PRO içtihat veritabanı üzerinden teyit edilmiştir).
Sıkça Sorulan Sorular
Geri alma hakkı ne zaman doğar?
Kamulaştırma bedelinin kesinleşmesinden itibaren beş yıl içinde idarece kamulaştırma amacına uygun hiçbir işlem yapılmaz veya taşınmaz kamu yararına tahsis edilmeyerek olduğu gibi bırakılırsa geri alma hakkı doğar.
Geri alma hakkını kullanma süresi ne kadardır?
Hakkın doğmasından itibaren bir yıl içinde kullanılması gerekir; bu süre içinde dava açılmazsa hak düşer.
Taşınmaz üzerinde park veya yol yapılması amaca uygunluk sayılır mı?
Evet; Yargıtay içtihadına göre imar uygulamasıyla park, yol gibi kamusal düzenlemeler yapılması, kamulaştırma amacına uygun bir işlem olarak kabul edilir ve geri alma talebini engeller.
Birden fazla parsel birlikte kamulaştırılmışsa her biri ayrı mı değerlendirilir?
Hayır; aynı amaç için birlikte kamulaştırılan taşınmazlar bir bütün sayılır ve geri alma hakkının doğumu tüm parsellerin durumuna göre birlikte değerlendirilir.
Geri alma davasında taşınmaz bedeli nasıl geri ödenir?
Malik, aldığı kamulaştırma bedelini, bu bedeli aldığı tarihten itibaren işleyecek kanuni faiziyle birlikte idareye geri ödeyerek taşınmazını geri alır.
İlgili Yazılar
- Kamulaştırma Bedelinin Geç Ödenmesi Halinde Faiz Talep Edilebilir mi?
- Kısmi Kamulaştırmada Kalan Kısmın Tam Kamulaştırılması Nasıl Talep Edilir?
Yazar Hakkında
Bu yazı, Kırklareli Barosu’na kayıtlı Avukat Onur Akçınar tarafından, güncel mevzuat ve Yargıtay/Danıştay içtihadı esas alınarak hazırlanmıştır. Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır, somut olaya özgü hukuki tavsiye niteliği taşımaz.
İletişim
Sorularınız için iletişim sayfamız üzerinden bize ulaşabilirsiniz.
Bir yanıt yazın