Rüzgar enerjisi santrali (RES) projelerinde taşınmaz üzerinde çoğunlukla tam mülkiyet kamulaştırması değil, irtifak hakkı kamulaştırması tercih edilmektedir. Bu iki kamulaştırma türü arasındaki fark, hem arazi sahibinin mülkiyet hakkının akıbeti hem de alacağı bedelin miktarı bakımından büyük önem taşır. Bu yazıda, RES irtifak hakkı bedeli ile mülkiyet kamulaştırma bedeli arasındaki farkı, bedel hesap yöntemlerini ve hangi durumlarda tam mülkiyet kamulaştırmasının talep edilebileceğini, güncel Yargıtay 5. Hukuk Dairesi ve 18. Hukuk Dairesi içtihatları ışığında ele alıyoruz.
İrtifak Hakkı Kamulaştırmasında Malikin Mülkiyeti Elinde Tutması
Tam mülkiyet kamulaştırmasında, taşınmazın mülkiyeti bütünüyle kamulaştırmayı yapan idareye veya kuruluşa geçer; arazi sahibi taşınmaz üzerindeki tüm haklarını kaybeder. İrtifak hakkı kamulaştırmasında ise, taşınmazın mülkiyeti arazi sahibinde kalmaya devam eder; yalnızca RES şirketi lehine, türbinin kurulumu, işletilmesi ve bakımı için gerekli sınırlı bir kullanım hakkı (irtifak hakkı) tesis edilir. Bu nedenle irtifak hakkı kamulaştırmasında arazi sahibi, kısıtlanan alan dışında kalan kısımda tarımsal faaliyetine devam edebilir ve taşınmazın tapu kaydı üzerinde malik sıfatını korur; irtifak hakkı ise tapu kütüğüne şerh/tescil edilir.
Bu temel farklılık, doğrudan bedel hesabına da yansır: mülkiyetin bütünüyle devredildiği tam kamulaştırmada bedel, taşınmazın tüm değeri üzerinden hesaplanırken; irtifak hakkı kamulaştırmasında bedel, taşınmazın tüm değeri değil, irtifak hakkının taşınmazda yarattığı değer düşüklüğü üzerinden hesaplanır.
Bedel Hesap Yöntemindeki Fark: Kamulaştırma Kanunu m.11 Son Fıkra
2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu’nun 11. maddesinin son fıkrası, irtifak hakkı kamulaştırmasında bedelin, bu irtifak nedeniyle taşınmazın tamamında oluşacak değer düşüklüğü olduğunu düzenler. Yargıtay 18. Hukuk Dairesi’nin 27.02.2014 tarihli, 2013/16714 Esas ve 2014/3400 Karar sayılı kararında bu ilke şöyle açıklanmıştır: taşınmazın irtifak hakkı tesisinden önceki değeri ile irtifak hakkı tesis edildikten sonraki değeri arasındaki fark, kamulaştırma bedelini oluşturur; bu fark, taşınmazın büyüklüğüne, kullanma biçimine, arazi veya arsa oluşuna, irtifakın niteliği ile geçtiği yer ve kapladığı alana göre yüzde olarak belirlenir. Kararda ayrıca, Yargıtay uygulamasında irtifak hakkı nedeniyle oluşacak değer düşüklüğünün -taşınmazın nitelik ve cinsine göre kullanımını önemli ölçüde etkileyen özel bir durum bulunmadıkça- en fazla, irtifaktan etkilenen alanın mülkiyet değerinin arazide %35’i, arsada ise %50’si oranında olabileceği kabul edilmektedir. (Yargıtay 18. Hukuk Dairesi, E. 2013/16714, K. 2014/3400, T. 27.02.2014)
Bu %35/%50 üst sınır kuralı, RES projelerinde irtifak hakkı bedelinin, tam mülkiyet kamulaştırma bedeline kıyasla önemli ölçüde daha düşük belirlenmesinin temel nedenidir. Yargıtay 5. Hukuk Dairesi’nin 26.03.2018 tarihli, 2016/24094 Esas ve 2018/5462 Karar sayılı kararında da, arazi niteliğindeki bir taşınmaza net geliri esas alınarak değer biçilmesi, taşınmazın niteliği, tamamının yüzölçümü, geometrik durumu ve enerji nakil hattı güzergahı dikkate alınarak değer düşüklüğü oranı belirlenmek suretiyle irtifak hakkı karşılığının tespit edilmesinde ve bu bedelin, hükmün kesinleşmesi beklenmeden davalı tarafa ödenmesinde usul ve yasaya uygunluk bulunduğu vurgulanmıştır. (Yargıtay 5. Hukuk Dairesi, E. 2016/24094, K. 2018/5462, T. 26.03.2018)
Değer Düşüklüğü Oranının Somut Olarak Tespiti
İrtifak hakkı bedelinin hesaplanmasında ilk adım, taşınmazın niteliğine göre (tarım arazisi veya arsa) net gelir ya da emsal karşılaştırması yöntemiyle taşınmazın tam değerinin belirlenmesidir. İkinci adımda, irtifak hakkının taşınmazın hangi kısmını, ne ölçüde ve nasıl etkilediği (örneğin türbin platformu, erişim yolu, kablo güzergahının taşınmazdaki konumu ve geometrik durumu) incelenerek bir değer düşüklüğü oranı belirlenir. Üçüncü adımda ise, taşınmazın tam değeri ile bu değer düşüklüğü oranı çarpılarak irtifak hakkı bedeli hesaplanır. Bu üç aşamalı yöntemin her adımında bilirkişi incelemesi belirleyici rol oynar; oranın %35 (arazi) veya %50 (arsa) üst sınırını aşan biçimde belirlenmesi, Yargıtay tarafından bozma nedeni sayılmaktadır.
Hangi Durumlarda Tam Mülkiyet Kamulaştırması Talep Edilebilir?
İrtifak hakkı tesisi, taşınmazın irtifaktan etkilenmeyen kısmının makul ölçüde kullanılabilir kalması esasına dayanır. Ancak bazı hallerde, irtifak hakkı nedeniyle taşınmazın geri kalan kısmı da fiilen kullanılamaz hale gelebilir; örneğin taşınmazın küçük yüzölçümü, geometrik durumu veya türbin/erişim yolunun taşınmazı ikiye bölmesi nedeniyle arta kalan parçaların ekonomik olarak tarımsal kullanıma elverişsiz hale gelmesi söz konusu olabilir. Böyle durumlarda arazi sahibi, yalnızca irtifak hakkı bedeli değil, taşınmazın tamamının kamulaştırılmasını (tam mülkiyet kamulaştırması) veya en azından kullanılamaz hale gelen bölümün tam bedelinin ayrıca ödenmesini talep edebilir; nitekim Yargıtay 5. Hukuk Dairesi’nin RES kamulaştırmalarına ilişkin kararlarında, taşınmazın kamulaştırmadan arta kalan ve geometrik durumu itibarıyla kullanılamaz hale gelen kısımlarının tüm bedeline hükmedilmesi gerektiği açıkça vurgulanmaktadır.
Uygulamada Arazi Sahibinin Dikkat Etmesi Gereken Noktalar
Bir RES projesi kapsamında irtifak hakkı kamulaştırması teklifiyle karşılaşan arazi sahibinin, öncelikle idarenin veya yatırımcının teklif ettiği bedelin hangi yönteme göre hesaplandığını -taşınmazın tam değeri mi yoksa bu değerin belirli bir yüzdesi mi olduğunu- netleştirmesi gerekir. Bedel tespit davası açılması halinde, dava dilekçesinde veya duruşmalarda, taşınmazın hem irtifaktan doğrudan etkilenen kısmının hem de geri kalan kısmının ayrı ayrı değerlendirilmesinin talep edilmesi, %35/%50 üst sınırının doğru uygulanıp uygulanmadığının denetlenmesi bakımından önemlidir. Ayrıca, kamulaştırma/irtifak planında yer alan erişim yolu ve enerji nakil hattı güzergahının taşınmazın hangi kısmından geçtiği, tapu kaydı ve kadastral harita üzerinden bizzat kontrol edilmelidir; zira güzergah değişiklikleri, yukarıda anılan 5. Hukuk Dairesi kararlarında da görüldüğü gibi, bedel hesabını doğrudan etkileyebilmektedir.
Kaynakça
- 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu, m. 3, 10, 11.
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu, m. 779 vd.
- Yargıtay 18. Hukuk Dairesi, E. 2013/16714, K. 2014/3400, T. 27.02.2014 (Yargı PRO içtihat veritabanı üzerinden teyit edilmiştir).
- Yargıtay 5. Hukuk Dairesi, E. 2016/24094, K. 2018/5462, T. 26.03.2018 (Yargı PRO içtihat veritabanı üzerinden teyit edilmiştir).
Sıkça Sorulan Sorular
İrtifak hakkı kamulaştırmasında arazi sahibi mülkiyetini kaybeder mi?
Hayır; mülkiyet arazi sahibinde kalmaya devam eder, yalnızca RES şirketi lehine sınırlı bir kullanım (irtifak) hakkı tesis edilir ve bu hak tapu kütüğüne tescil edilir.
İrtifak hakkı bedeli neden mülkiyet kamulaştırma bedelinden düşüktür?
Çünkü irtifak hakkı bedeli, taşınmazın tam değeri üzerinden değil, irtifak nedeniyle taşınmazda oluşan değer düşüklüğü üzerinden hesaplanır; bu değer düşüklüğü Yargıtay uygulamasında arazide en fazla %35, arsada en fazla %50 ile sınırlıdır.
Değer düşüklüğü oranı nasıl belirlenir?
Taşınmazın büyüklüğü, kullanım biçimi, arazi/arsa niteliği, irtifakın geçtiği yer ve kapladığı alan dikkate alınarak bilirkişi incelemesiyle somut olarak belirlenir.
Taşınmazın tamamı kullanılamaz hale gelirse ne olur?
Bu durumda arazi sahibi, sadece irtifak hakkı bedeli değil, kullanılamaz hale gelen kısmın tam bedelinin ödenmesini veya tam mülkiyet kamulaştırmasını talep edebilir.
İrtifak hakkı bedeli hükmün kesinleşmesi beklenmeden ödenir mi?
Yargıtay uygulamasında, tespit edilen irtifak hakkı bedelinin bloke ettirilerek hükmün kesinleşmesi beklenmeden davalı tarafa ödenmesi mümkün görülmektedir.
İlgili Yazılar
- Tarım Arazisinin RES Direği İçin Bölünmesi Halinde Zirai Gelir Kaybı Nasıl Talep Edilir?
- RES Şirketiyle Arazi Kira veya İrtifak Sözleşmesi İmzalamadan Önce Dikkat Edilmesi Gerekenler
Yazar Hakkında
Bu yazı, Kırklareli Barosu’na kayıtlı Avukat Onur Akçınar tarafından, güncel mevzuat ve Yargıtay/Danıştay içtihadı esas alınarak hazırlanmıştır. Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır, somut olaya özgü hukuki tavsiye niteliği taşımaz.
İletişim
Sorularınız için iletişim sayfamız üzerinden bize ulaşabilirsiniz.

Bir yanıt yazın