Miras hukukunda mirasbırakanın ölüme bağlı tasarruf yapma özgürlüğü sınırsız değildir. Kanun, belirli yakınlığa sahip mirasçılar lehine saklı pay adı verilen bir güvence öngörmüş; bu güvencenin ihlali hâlinde ise mirasçılara tenkis davası açma imkânı tanımıştır. Bu yazıda saklı payın kapsamı, tenkise tabi kazandırmalar, davanın tarafları, görevli-yetkili mahkeme ve hak düşürücü süre, 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu (TMK) hükümleri ile güncel Yargıtay içtihadı ve doktrin ışığında başlıklar hâlinde ele alınmaktadır.
Saklı Pay Nedir?
TMK m. 505 uyarınca, mirasçı olarak altsoyu, ana ve babası veya eşi bulunan mirasbırakan, mirasının yalnızca saklı paylar dışında kalan kısmında ölüme bağlı tasarrufta bulunabilir. Saklı pay oranları TMK m. 506’da şu şekilde belirlenmiştir:
- Altsoy için yasal miras payının yarısı,
- Ana ve babadan her biri için yasal miras payının dörtte biri,
- Sağ kalan eş için, altsoy veya ana-baba zümresiyle birlikte mirasçı olması hâlinde yasal miras payının tamamı; diğer hâllerde yasal miras payının dörtte üçü.
Mirasbırakanın saklı paylar düşüldükten sonra serbestçe tasarruf edebileceği kısma ise tasarruf edilebilir kısım denilmektedir.
Tenkis Davası Nedir?
TMK m. 560’a göre, saklı paylarının karşılığını alamayan mirasçılar, mirasbırakanın tasarruf edebileceği kısmı aşan tasarruflarının tenkisini dava edebilirler. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 24.06.2021 tarihli, 2017/1270 Esas ve 2021/846 Karar sayılı kararında vurgulandığı üzere, tenkis davası ile amaçlanan, mirasbırakanın yaptığı tasarrufun iptali değil, tasarruf edilebilir sınıra çekilmek suretiyle değiştirilmesidir. Başka bir deyişle tenkis davası, saklı payı ihlal eden kazandırmayı tamamen ortadan kaldırmaz; yalnızca saklı payı aşan kısmının mirasçıya iadesini sağlar.
Tenkise Tabi Kazandırmalar Nelerdir?
TMK m. 565’e göre aşağıdaki karşılıksız kazandırmalar da ölüme bağlı tasarruflar gibi tenkise tabidir:
- Mirasçılık sıfatını kaybeden yasal mirasçıya miras payına mahsuben yapılan sağlararası kazandırmalar,
- Geri verilmemek kaydıyla altsoya malvarlığı devri veya borçtan kurtarma yoluyla yapılan kazandırmalar,
- Alışılmışın dışında verilen çeyiz ve kuruluş sermayesi,
- Miras haklarının ölümden önce tasfiyesi amacıyla yapılan kazandırmalar,
- Serbestçe dönme hakkı saklı tutulmadan yapılan bağışlamalar (ölümden önceki bir yıl içinde âdet üzere verilen hediyeler hariç),
- Mirasbırakanın saklı pay kurallarını etkisiz kılmak amacıyla yaptığı açık kazandırmalar.
Tenkis Davası Kimler Tarafından, Kime Karşı Açılır?
Davacı, saklı payı zedelenen mirasçıdır. Ayrıca TMK m. 562 uyarınca, saklı payı zedelenen mirasçı iflası hâlinde iflas idaresi veya elinde ödemeden aciz belgesi bulunan alacaklıları, mirasçıya yapılan ihtara rağmen tenkis davası açmazsa, alacaklarını elde etmek için gerekli oranda tenkis davası açabilir. Davalı ise, tenkise tabi kazandırmadan yararlanan kişidir. Mirasçılıktan çıkarılan kimsenin tenkis davası açamayacağı ise TMK m. 511’de ayrıca hükme bağlanmıştır.
Tenkiste Sıra Nasıl İşler?
TMK m. 570’e göre tenkis, saklı pay tamamlanıncaya kadar önce ölüme bağlı tasarruflardan; bu yetmezse en yeni tarihlisinden en eskisine doğru geriye gidilmek üzere sağlararası kazandırmalardan yapılır. Kamu tüzel kişileri ile kamuya yararlı dernek ve vakıflara yapılan kazandırmalar ise en son sırada tenkis edilir.
Görevli ve Yetkili Mahkeme
TMK m. 576 uyarınca, mirasbırakanın tasarruflarının tenkisine ilişkin davalar, mirasbırakanın yerleşim yeri mahkemesinde görülür. Bu yetki kesin yetki niteliğindedir. Görevli mahkeme ise Asliye Hukuk Mahkemesidir.
Tenkis Davasında Hak Düşürücü Süre
TMK m. 571’e göre tenkis davası açma hakkı, mirasçıların saklı paylarının zedelendiğini öğrendikleri tarihten başlayarak bir yıl ve her hâlde vasiyetnamelerde açılma tarihinin, diğer tasarruflarda mirasın açılması tarihinin üzerinden on yıl geçmekle düşer. Bununla birlikte tenkis iddiası, def’i yoluyla her zaman ileri sürülebilir.
Tenkis Davası ile Muris Muvazaasına Dayalı Tapu İptali Davası Arasındaki İlişki
Uygulamada mirasbırakanın mirasçısından mal kaçırmak amacıyla yaptığı muvazaalı satış işlemleri bakımından mirasçılar iki farklı hukuki yola başvurabilir. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 09.11.2022 tarihli, 2020/570 Esas ve 2022/1472 Karar sayılı kararında da belirtildiği üzere, mirasbırakanın yaptığı temliki tasarruflardan zarar gören mirasçılar, tenkis davası ile birlikte kademeli olarak veya tenkis davası açtıktan sonra ayrı bir dilekçe ile muvazaa nedeniyle tapu iptali ve tescil davası da açabilirler. Muris muvazaası kurumu hakkında ayrıntılı bilgiye sitemizdeki Muris Muvazaası Nedeniyle Tapu İptali ve Tescil Davası başlıklı yazımızdan ulaşılabilir.
Tenkis Davasında İspat ve Değerlendirme Zamanı
Tenkis davasında mahkeme öncelikle mirasbırakanın ölüm tarihindeki tereke mevcudunu, borçlarını ve tenkise tabi olabilecek kazandırmaları tespit eder; ardından saklı payın hesaplanması için tasarruf edilebilir kısım belirlenir. Tenkise tabi malın aynen iadesi esas olmakla birlikte, malın elden çıkarılmış olması hâlinde değerinin karar tarihine en yakın tarihteki rayice göre hesaplanması gerekir. Davada, kazandırmadan yararlanan kişinin iyiniyetli olup olmadığı da tenkisin kapsamını ve iade yükümlülüğünün niteliğini etkileyen önemli bir unsurdur.
Sonuç
Saklı pay kurumu, mirasbırakanın en yakın mirasçılarını tasarruf özgürlüğünün olası kötüye kullanımına karşı koruyan temel bir güvencedir. Tenkis davası ise bu güvencenin fiilen hayata geçirilmesini sağlayan usuli araçtır. Davanın hangi kazandırmalara yöneltileceği, tenkis sırası, hak düşürücü sürenin işleyişi ve gerektiğinde muvazaa iddiasıyla birlikte nasıl yürütüleceği gibi hususlar, her somut olayın kendine özgü koşulları ve güncel Yargıtay içtihadı dikkate alınarak ayrıca değerlendirilmesi gereken teknik meselelerdir.
Kaynakça
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu, m. 505, 506, 511, 560, 561, 562, 565, 570, 571, 576.
- Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2017/1270, K. 2021/846, T. 24.06.2021.
- Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2020/570, K. 2022/1472, T. 09.11.2022.
- YILMAZER, Ümit: “Miras Hukukunda Tasarruf Özgürlüğü ve Tenkis Davası”, Tekirdağ Namık Kemal Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 2, S. 1, 2021, s. 93-126 (DOI: 10.51562/nkuhukuk.2021215).
Miras hukukuna ilişkin diğer yazılarımızı okumak için buraya tıklayınız.
Avukat Onur AKÇINAR – Kırklareli | Tel: 0543 392 10 59
Avukat İrem KURBAN AKÇINAR – Kırklareli | Tel: 0552 359 39 77
Bir yanıt yazın