Anayasa Mahkemesine (AYM) bireysel başvurunun kabul edilebilir sayılması için aranan en temel şartlardan biri, ihlal iddiasına konu işlem, eylem veya ihmal hakkında kanunda öngörülmüş idari ve yargısal başvuru yollarının tamamının önceden tüketilmiş olmasıdır. Bu şart, bireysel başvuru yolunun ikincil (sübsidiyer) niteliğinin doğal bir sonucudur. Bu yazıda bu şartın kapsamını ve uygulamasını, AYM’nin bu konudaki temel içtihadı ışığında ele alıyoruz.
İkincillik İlkesinin Anayasal ve Yasal Dayanağı
Anayasa’nın 148. maddesinin üçüncü fıkrasının son cümlesi “Başvuruda bulunabilmek için olağan kanun yollarının tüketilmiş olması şarttır.” hükmünü içermektedir. Bu ilke, 6216 sayılı Kanun’un 45. maddesinin ikinci fıkrasında “İhlale neden olduğu ileri sürülen işlem, eylem ya da ihmal için kanunda öngörülmüş idari ve yargısal başvuru yollarının tamamının bireysel başvuru yapılmadan önce tüketilmiş olması gerekir.” şeklinde somutlaştırılmıştır.
Temel hak ve özgürlüklere saygı, devletin tüm organlarının anayasal ödevi olup bu ödevin ihmal edilmesi nedeniyle ortaya çıkan hak ihlallerinin düzeltilmesi öncelikle idari ve yargısal makamların görevidir. Bu nedenle bireysel başvuru, iddia edilen ihlallerin derece mahkemelerince giderilmemesi hâlinde başvurulabilecek ikincil nitelikte bir kanun yoludur.
Ayşe Zıraman ve Cennet Yeşilyurt Kararı: Karar Düzeltme Yolu Tüketilmeden Başvuru Yapılamaz
AYM İkinci Bölümünün 26.03.2013 tarihli, 2012/403 başvuru numaralı Ayşe Zıraman ve Cennet Yeşilyurt kararında bu ilke somut bir olayda uygulanmıştır. Başvurucular, tapuda iştirak hâlinde maliki oldukları arsanın kadastro çalışmasıyla başkası adına tescil edilmesi üzerine açtıkları tescil davasının reddi ve Yargıtay tarafından da onanması üzerine, henüz karar düzeltme talepleri hakkında bir karar verilmeden bireysel başvuruda bulunmuştur. AYM, o dönemde yürürlükte olan usul hükümleri uyarınca Yargıtay kararlarına karşı tebliğden itibaren on beş gün içinde karar düzeltme yoluna başvurulabildiğini, bu yola başvurulması hâlinde karar düzeltme talebi hakkında bir karar verilinceye kadar mahkeme kararının kesinleşmesinin ve dolayısıyla başvuru yollarının tüketilmesinin söz konusu olmadığını vurgulamıştır. (AYM İkinci Bölüm, Ayşe Zıraman ve Cennet Yeşilyurt, B. No: 2012/403, T. 26.03.2013)
Kararda, başvurucuların karar düzeltme talebi hakkında henüz bir karar verilmediği için olağan kanun yollarının tüketilmemiş sayıldığı ve başvurunun diğer kabul edilebilirlik şartları incelenmeksizin “başvuru yollarının tüketilmemiş olması” nedeniyle kabul edilemez olduğuna karar verilmesi gerektiği sonucuna varılmıştır. Bu içtihat, henüz sonuçlanmamış bir kanun yolu başvurusu varken AYM’ye gidilmesinin, başvurunun esasına hiç girilmeden reddedilmesine yol açabileceğini açıkça ortaya koymaktadır.
Hangi Başvuru Yolları ‘Tüketilmesi Gereken Yol’ Sayılır?
AYM’nin yerleşik içtihadına göre tüketilmesi gereken başvuru yolları, yalnızca mevcut değil, aynı zamanda hem teoride hem uygulamada gerçek anlamda erişilebilir, iddia edilen ihlali giderme konusunda makul bir başarı şansı sunan ve yeterli giderim sağlama kapasitesine sahip yollardır. Başarıya ulaşıp ulaşamayacağı şüpheli olan, ancak açıkça imkânsız veya etkisiz olmayan bir yolun tüketilmemesi, kural olarak bireysel başvurunun kabul edilebilirliğine engel oluşturur.
Buna karşılık kanunda öngörülmesine rağmen fiilen işlemeyen, aşırı derecede uzun süren veya başvurucunun makul çaba göstermesine rağmen erişemediği yollar, tüketilmesi zorunlu yol olarak değerlendirilmeyebilir. Bu değerlendirme her somut olayın kendine özgü koşullarına göre yapılır; genel bir kural hâline getirilmesi mümkün değildir.
Yollar Tüketilmeden Yapılan Başvurunun Akıbeti
Olağan kanun yolları tüketilmeden yapılan bir bireysel başvuru, 6216 sayılı Kanun’un 48. maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca komisyonlarca incelenerek “başvuru yollarının tüketilmemiş olması” nedeniyle kabul edilemez bulunur; bu karar aynı maddenin dördüncü fıkrası gereğince kesindir. Başvurucunun bu durumda, tüketilmesi gereken kanun yolunu tamamlayıp beklenen sonucu aldıktan sonra otuz günlük süre içinde yeniden bireysel başvuruda bulunması mümkündür; ancak süre, kanun yolunun tüketildiği tarihten itibaren yeniden işlemeye başlar.
Kaynakça
- Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, m. 148/3.
- 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun, m. 45, 48.
- AYM İkinci Bölüm, Ayşe Zıraman ve Cennet Yeşilyurt, B. No: 2012/403, T. 26.03.2013 (Yargı PRO içtihat veritabanı üzerinden teyit edilmiştir).
Sıkça Sorulan Sorular
Olağan kanun yolları nedir?
İtiraz, istinaf, temyiz, karar düzeltme gibi ilgili yargılama usulünde öngörülen ve derece mahkemelerince veya üst mahkemelerce incelenen olağan denetim yollarını ifade eder.
Karar düzeltme talebi hâlâ incelenirken bireysel başvuru yapılabilir mi?
Hayır; Ayşe Zıraman ve Cennet Yeşilyurt kararında da vurgulandığı üzere, karar düzeltme talebi sonuçlanmadan yapılan başvuru, olağan kanun yollarının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez bulunur.
Hangi yollar ‘tüketilmesi gerekli’ sayılmaz?
Fiilen işlemeyen, açıkça etkisiz olan veya başvurucunun makul çabasına rağmen erişilemeyen yollar tüketilmesi zorunlu yol sayılmayabilir; ancak bu istisnai bir değerlendirmedir.
Yanlışlıkla erken başvuru yapılırsa telafisi var mıdır?
Kanun yolu tamamlandıktan sonra otuz günlük süre içinde yeniden bireysel başvuru yapılabilir; ilk başvurunun kabul edilemez bulunması başvurucunun hakkını ortadan kaldırmaz.
İlgili Yazılar
- AYM’ye Bireysel Başvuru Nasıl Yapılır? Şartları ve Süresi Nelerdir?
- AYM’ye Bireysel Başvuruda Adli Yardım Talebi Nasıl Yapılır?
Yazar Hakkında
Bu yazı, Kırklareli Barosu’na kayıtlı Avukat Onur Akçınar tarafından, güncel mevzuat ve Anayasa Mahkemesi/Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi içtihadı esas alınarak hazırlanmıştır. Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır, somut olaya özgü hukuki tavsiye niteliği taşımaz.
İletişim
Sorularınız için iletişim sayfamız üzerinden bize ulaşabilirsiniz.
Bir yanıt yazın