Anayasa Mahkemesine (AYM) bireysel başvuru, 6216 sayılı Kanun’un 47. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca harca tabidir. Ekonomik durumu bu harcı karşılamaya elverişli olmayan başvurucular için ise adli yardım kurumu öngörülmüştür. Ayrıca derece mahkemelerinde adli yardım talebinin haksız biçimde reddedilmesi, başlı başına bir bireysel başvuru konusu olabilmektedir. Bu yazıda her iki boyutuyla adli yardım müessesesini ele alıyoruz.
Bireysel Başvuru Harcı ve Adli Yardımın Yasal Dayanağı
Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü’nün 62. maddesinin birinci fıkrasına göre, 492 sayılı Harçlar Kanunu’na bağlı tarifede belirtilen bireysel başvuru harcı Maliye veznelerine yatırılır. Aynı maddenin ikinci fıkrası uyarınca ise adli yardım talepleri, genel hükümlere göre başvurunun kabul edilebilirliği hakkında karar verecek Bölüm veya Komisyonlar tarafından karara bağlanır. Buna göre, harcı karşılama gücünden yoksun olduğunu düşünen başvurucu, bireysel başvuru formunda veya ayrı bir dilekçeyle adli yardım talebinde bulunabilir; bu talep, başvurunun esas veya kabul edilebilirlik incelemesini yapacak birim tarafından değerlendirilir.
Adli Yardım Talebinin Değerlendirilme Ölçütleri
AYM, adli yardım taleplerini değerlendirirken kendi içtihadında geliştirdiği ölçütleri esas almaktadır. Mehmet Şerif Ay kararında ortaya konan ilkeler uyarınca, geçimini önemli ölçüde güçleştirmeksizin yargılama giderlerini ödeme gücünden yoksun olduğu anlaşılan ve talebi açıkça dayanaktan yoksun olmayan başvurucunun adli yardım talebinin kabulüne karar verilmektedir. Uygulamada AYM, başvurucunun sunduğu gelir belgeleri, ikametgâh senedi, muhtaç olduğuna dair belgeler gibi delilleri değerlendirerek bu talebi karara bağlar; yabancı başvurucular bakımından da aynı ilkeler, onların içinde bulundukları duruma özgü ölçütlerle (örneğin resmî bir gelirlerinin bulunmaması, idari gözetim altında tutulmaları) birlikte uygulanmaktadır.
Derece Mahkemesinde Reddedilen Adli Yardım Talebi de Bireysel Başvuru Konusu Olabilir: Tacettin Ceylan Kararı
AYM Genel Kurulunun 10.11.2021 tarihli, 2017/39062 başvuru numaralı Tacettin Ceylan kararı, derece mahkemesince reddedilen bir adli yardım talebinin mahkemeye erişim hakkı kapsamında bireysel başvuruya konu edilebileceğini ortaya koymuştur. Kararda, iş kazası nedeniyle tazminat davası açan ve adli yardım talebi hem mahkemece hem de itiraz merciince reddedilen başvurucunun, davasının usulden reddini önlemek amacıyla yargılama giderlerini ödeyerek davasını ayakta tutmasının, kendisi aleyhine yorumlanamayacağı; bu nedenle davanın hâlen ilk derece mahkemesinde derdest olmasına rağmen adli yardımın reddine ilişkin ara karara karşı doğrudan bireysel başvuru yapılabileceği kabul edilmiştir. (AYM Genel Kurul, Tacettin Ceylan, B. No: 2017/39062, T. 10.11.2021)
AYM bu kararda, mahkemeye erişim hakkına yapılan müdahaleyi kanunilik, meşru amaç ve ölçülülük ölçütleri çerçevesinde denetlemiştir. Ölçülülük denetiminde; harç ve yargılama giderlerinin dava başında mı yoksa dava sonunda mı istendiği, başvurucunun ödeme gücü ile talep edilen tutar arasındaki oran ve adli yardım talebinin reddine ilişkin gerekçenin yeterliliği belirleyici kabul edilmiştir. Somut olayda, başvurucudan istenen tutarın asgari ücretin yaklaşık iki katı olması ve ret gerekçesinin salt “muhtarlık belgesinin yeterli ispat aracı olmadığı” değerlendirmesine dayanması nedeniyle mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiğine karar verilmiştir.
Adli Yardım Talebi Reddedilirse Ne Yapılmalı?
AYM tarafından adli yardım talebinin reddedilmesi hâlinde, başvurucunun bireysel başvuru harcını ödemesi ve varsa diğer eksiklikleri gidermesi gerekir; aksi hâlde başvuru işleme alınmaz. Derece mahkemesindeki adli yardım talebinin reddi söz konusuysa, öncelikle 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 337. maddesinde öngörülen itiraz yolunun (ret kararının tebliğinden itibaren bir hafta içinde) tüketilmesi, itirazın da reddedilmesi hâlinde ise Tacettin Ceylan kararında benimsenen istisna kapsamında -yargılamanın sonu beklenmeksizin- doğrudan AYM’ye bireysel başvuru yapılabilmesi mümkündür.
Kaynakça
- Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü, m. 62.
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu, m. 334-340.
- AYM Genel Kurul, Tacettin Ceylan, B. No: 2017/39062, T. 10.11.2021 (Yargı PRO içtihat veritabanı üzerinden teyit edilmiştir).
Sıkça Sorulan Sorular
AYM’ye başvuru harcı için de adli yardım istenebilir mi?
Evet; AYM İçtüzüğü’nün 62. maddesi uyarınca bireysel başvuru harcını karşılama gücünden yoksun olan başvurucular adli yardım talep edebilir.
Adli yardım talebi hangi ölçütlere göre değerlendirilir?
Başvurucunun geçimini önemli ölçüde güçleştirmeksizin yargılama giderlerini ödeme gücünden yoksun olup olmadığı ve talebin açıkça dayanaktan yoksun olup olmadığı esas alınır.
Derece mahkemesinde reddedilen adli yardım talebi bireysel başvuruya konu olabilir mi?
Evet; Tacettin Ceylan kararında da görüldüğü gibi, davanın esası sonuçlanmadan da bu ara karara karşı bireysel başvuru yapılabilir.
Adli yardım talebinin reddi otomatik olarak hak ihlali sayılır mı?
Hayır; ret kararının kanuni dayanağının, meşru amacının ve somut olayda ölçülü olup olmadığının ayrıca değerlendirilmesi gerekir.
İlgili Yazılar
- AYM’ye Bireysel Başvuru Nasıl Yapılır? Şartları ve Süresi Nelerdir?
- AYM Bireysel Başvurusunda Olağan Kanun Yollarının Tüketilmesi Şartı Nasıl Uygulanır?
Yazar Hakkında
Bu yazı, Kırklareli Barosu’na kayıtlı Avukat Onur Akçınar tarafından, güncel mevzuat ve Anayasa Mahkemesi/Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi içtihadı esas alınarak hazırlanmıştır. Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır, somut olaya özgü hukuki tavsiye niteliği taşımaz.
İletişim
Sorularınız için iletişim sayfamız üzerinden bize ulaşabilirsiniz.
Bir yanıt yazın